Tại sao thiết bị của Mỹ rơi vào tay các đồng minh của Iran ở Yemen khi USAID bị giải thể?

[Romano]

Lực lượng Houthi bị cáo buộc thu giữ thiết bị do Mỹ tài trợ tại Yemen sau khi Washington cắt viện trợ, làm dấy lên nhiều tranh cãi.

Lực lượng Houthi tại Yemen, được Iran hậu thuẫn, đã thu giữ các vật tư và thiết bị do Mỹ tài trợ – bao gồm cả phương tiện – sau khi chính quyền Tổng thống Donald Trump đình chỉ và cắt giảm mạnh viện trợ nhân đạo trên toàn cầu, đồng thời bắt đầu giải thể Cơ quan Phát triển Quốc tế Mỹ (USAID).

Các cựu quan chức Mỹ tiết lộ rằng việc hơn 122.000 USD thiết bị bị thu giữ trong năm 2025 là hệ quả từ tốc độ cắt giảm tài trợ quá nhanh và những thay đổi đột ngột tại USAID.

Theo những cựu quan chức này, các nhân viên USAID và tổ chức nhân đạo đã cảnh báo rằng những thay đổi đột ngột – vốn được chính quyền lý giải nhằm chống lãng phí tiền thuế – có thể khiến hàng hóa do Mỹ tài trợ rơi vào tay lực lượng thù địch.

“Bạn phải tự hỏi – liệu việc chúng ta đột ngột rút toàn bộ viện trợ có vô tình giúp lực lượng Houthi hay không?” một cựu quan chức chính phủ nói.

Việc thu giữ được cơ quan giám sát của USAID tiết lộ vào đầu tháng 4. CNN đã trao đổi với nhiều cựu quan chức Mỹ, những người cho rằng việc giải thể đột ngột tổ chức này đã tạo ra khoảng trống mà đối thủ của Mỹ có thể khai thác.

Mỹ từ lâu là bên cung cấp viện trợ nhân đạo lớn nhất cho Yemen, nơi hàng triệu người sống phụ thuộc vào hỗ trợ. Khi chính quyền bắt đầu đình chỉ viện trợ, các quan chức nói rằng Yemen không bị ảnh hưởng. Tuy nhiên, điều đó đã thay đổi đột ngột vào tháng 4 khi toàn bộ các khoản tài trợ nhân đạo cho Yemen bị chấm dứt.

“Chỉ trong vòng 24 đến 48 giờ, 100% danh mục hỗ trợ đã biến mất,” một cựu quan chức nói.

Trong điều kiện bình thường, các tổ chức nhân đạo khi không còn nhận tài trợ sẽ phối hợp với USAID để xây dựng “kế hoạch xử lý tài sản” (disposition plan). Những kế hoạch này nhằm đảm bảo tài sản do Mỹ tài trợ được sử dụng “vì lợi ích tốt nhất của Mỹ”, có thể bao gồm việc chuyển giao thiết bị cho các tổ chức khác, quốc gia khác hoặc tiêu hủy để tránh bị lãng phí, đánh cắp hoặc sử dụng sai mục đích.

Các kế hoạch này thường được nhiều cấp phê duyệt và mất vài tháng để hoàn tất.

“Trong trường hợp này, không có điều gì trong số đó diễn ra,” nguồn tin cho biết. Khi các hợp đồng tại Yemen bị cắt, chính quyền Trump đã cho phần lớn nhân viên USAID nghỉ việc hoặc tạm nghỉ, đồng thời sa thải hàng nghìn nhà thầu. Những nhân viên còn lại cũng không được phép liên lạc với các đối tác nhân đạo tại thực địa.

“Các đối tác thậm chí không biết phải liên hệ với ai, và họ cũng không nhận được phản hồi,” một cựu quan chức khác nói với CNN.

“Không chỉ không có hướng dẫn – chúng tôi thậm chí không được phép xác nhận đã nhận email – họ không thể chi tiền để xử lý tài sản một cách có trách nhiệm và cũng không biết được phép chuyển giao cho ai,” người đầu tiên nói thêm.

Rất ít tổ chức có thể tiếp nhận số tài sản này, bởi viện trợ của Mỹ “đóng vai trò trung tâm trong phản ứng nhân đạo” tại Yemen. Do đó, các tổ chức rơi vào tình trạng bế tắc không biết phải xử lý ra sao với hàng hóa do Mỹ tài trợ như thực phẩm, bộ dụng cụ vệ sinh và thiết bị.

Tình hình đặc biệt phức tạp tại miền Bắc Yemen – khu vực phần lớn do lực lượng Houthi kiểm soát. Nhóm Houthi được Iran hậu thuẫn là một bên trong cuộc nội chiến kéo dài nhiều năm tại Yemen, khiến đất nước rơi vào nạn đói. Chỉ vài ngày sau khi nhậm chức nhiệm kỳ hai, ông Trump đã tái liệt nhóm này vào danh sách tổ chức khủng bố nước ngoài.

Một cựu quan chức cho biết nếu có đủ thời gian, họ có thể phối hợp với Liên Hợp Quốc hoặc các bên khác để chuyển tài sản do Mỹ tài trợ xuống miền Nam Yemen – nơi Houthi không kiểm soát và người dân vẫn rất cần hỗ trợ. Tuy nhiên, điều đó đã không xảy ra.

Không rõ cảnh báo có tới lãnh đạo hay không
Đã có những nỗ lực cảnh báo về nguy cơ Houthi thu giữ tài sản trong bối cảnh cắt giảm tài trợ đột ngột và thiếu hướng dẫn xử lý, nhưng không rõ liệu các cảnh báo này có đến được lãnh đạo cấp cao của USAID hay Bộ Ngoại giao hay không.

“Mọi thứ diễn ra quá nhanh, và các đối tác đã hỏi: ‘Chúng tôi phải làm gì với tài sản? Nếu Houthi tịch thu thì sao?’” một cựu quan chức nói, cho biết họ đặc biệt lo ngại việc vi phạm luật cấm hỗ trợ tài chính cho các tổ chức khủng bố.

“Chúng tôi đã nói rằng Houthi đã bắt đầu thu giữ tài sản, và đây sẽ là vấn đề lớn đối với các đối tác cũng như với chúng tôi, vì đó là tài sản do USAID tài trợ,” người này nói. “Khi báo cáo lên lãnh đạo, họ chỉ nói: ‘Chúng tôi biết rồi.’”

“Các tổ chức thực sự rất sợ hãi, đặc biệt khi Houthi đã từng bắt cóc, tra tấn và giết hại nhân viên của chính phủ Mỹ, Liên Hợp Quốc và các tổ chức phi chính phủ chỉ vì những lý do nhỏ hơn,” một cựu quan chức khác nói. “Lần này có tài sản liên quan, và Houthi nhanh chóng đến và bắt đầu lấy bằng vũ lực.”

Khi được hỏi về kết luận của cơ quan giám sát và các cảnh báo, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Mỹ không trả lời trực tiếp.

“Houthi là tổ chức khủng bố hoàn toàn không quan tâm đến việc giúp đỡ người dân Yemen,” người phát ngôn nói, đồng thời cho biết nhóm này tiếp tục bắt giữ hàng chục nhân viên địa phương của Liên Hợp Quốc, các tổ chức phi chính phủ và phái đoàn ngoại giao trong điều kiện tồi tệ.

Trong một trường hợp, một tổ chức đối tác có kho hàng tại miền Bắc Yemen chứa hàng hóa do USAID tài trợ, nhưng khi tài trợ bị cắt, họ không thể tiếp tục trả chi phí kho bãi. Các quan chức USAID còn lại “không thể đưa ra hướng dẫn vì Washington không phản hồi email”, và rất có thể Houthi đã thu giữ số tài sản này.

“Chúng tôi liên tục nhận được báo cáo về các xe tải của Houthi chở đầy thiết bị của USAID,” nguồn tin cho biết.

Bản tóm tắt điều tra của Văn phòng Tổng thanh tra USAID cho biết cơ quan này đã được thông báo vào tháng 6/2025 về việc Houthi thu giữ thiết bị do chính phủ Mỹ tài trợ, bao gồm phương tiện và “các tài sản vật chất khác”, từ một tổ chức viện trợ.

“Điều tra cho thấy sau khi hợp đồng tài trợ bị chấm dứt, tổ chức này ngừng hoạt động tại Yemen và tìm cách chuyển giao tài sản theo quy định. Tuy nhiên, đại diện Houthi yêu cầu kiểm kê và chuyển giao tài sản cho họ. Tổ chức này buộc phải tuân thủ vì lo ngại an toàn cho nhân viên,” báo cáo nêu rõ.

Văn phòng Tổng thanh tra cũng từng cảnh báo trong một báo cáo hồi tháng 2 rằng việc chính quyền Trump giải thể USAID và đóng băng viện trợ nước ngoài khiến việc giám sát sử dụng viện trợ trở nên khó khăn hơn, có thể vô tình hỗ trợ các nhóm khủng bố.

“Việc cắt giảm nhân sự quy mô lớn… cùng với sự không rõ ràng về phạm vi miễn trừ viện trợ và giao tiếp với đối tác đã làm suy giảm khả năng phân phối và bảo vệ viện trợ nhân đạo của USAID,” báo cáo cho biết. Tổng thanh tra USAID đã bị sa thải chỉ một ngày sau khi báo cáo này được công bố.

Về Yemen, các cựu quan chức cho rằng USAID có thể giảm rủi ro nếu việc cắt giảm được thực hiện theo lộ trình.

“Nếu họ cho chúng tôi dù chỉ một chút cảnh báo, chúng tôi có thể giảm thiểu rủi ro ở miền Bắc. Nhưng việc cắt đột ngột và từ chối cung cấp hướng dẫn đã đẩy các đối tác vào tình thế không thể xử lý và mang lại cho Houthi một chiến thắng lớn về tài sản,” một cựu quan chức kết luận.