USA Mỹ tranh cãi dữ dội: EPA ngừng định giá lợi ích sức khỏe khi siết bụi mịn và ozone, bị tố “dọn đường cho thêm ô nhiễm”

[Gibbs]

Một quy định mới của Cơ quan Bảo vệ Môi trường Mỹ (EPA) đang châm ngòi tranh cãi: cơ quan này sẽ không còn gắn “giá trị tiền” cho lợi ích sức khỏe khi ban hành các quy định kiểm soát bụi mịn PM2.5 và ozone.

Trước đây, trong các phân tích tác động, EPA thường tính một con số “bằng tiền” dựa trên lợi ích y tế mà quy định mang lại — chẳng hạn bao nhiêu ca tử vong sớm tránh được, bao nhiêu cơn hen suyễn hay bệnh tật giảm xuống. Đó là cách cơ quan này đặt những lợi ích “khó nhìn thấy” của không khí sạch lên cùng bàn cân với chi phí công nghiệp.

Nhưng trong báo cáo phân tích mới, EPA cho rằng có quá nhiều bất định trong ước tính để tiếp tục “monetize” (quy đổi thành tiền) lợi ích sức khỏe từ các quy định liên quan PM2.5 và ozone, nên tạm thời dừng.

Tuy nhiên, EPA nói sẽ tiếp tục định lượng lượng phát thải và chỉ quay lại việc “quy tiền” khi đủ tự tin về mô hình.

EPA trấn an: “Không quy tiền không có nghĩa là không coi trọng sức khỏe”
Lãnh đạo EPA, ông Lee Zeldin, nhấn mạnh rằng cơ quan vẫn sẽ xem xét “những mạng sống được cứu” khi đặt giới hạn ô nhiễm.

Một phát ngôn viên EPA cũng khẳng định: không quy đổi thành tiền không đồng nghĩa với việc không tính đến hay không coi trọng tác động sức khỏe. EPA vẫn xem xét ảnh hưởng của PM2.5 và ozone lên con người “như trước nay”, chỉ là “chưa” gắn nhãn giá trị đô-la “vào thời điểm này”.

Đồng thời, EPA phản bác các nhóm môi trường, cho rằng cơ quan bám vào “khoa học chuẩn vàng”, chứ không cần sự chấp thuận của các tổ chức bị họ mô tả là mang màu sắc chính trị.

Bụi mịn và ozone: “bồ hóng và sương khói” nguy hiểm nhất, phổ biến nhất
Theo nhiều chuyên gia, PM2.5 và ozone (thường được hình dung như bồ hóng và khói mù) là hai loại ô nhiễm nguy hiểm và lan rộng nhất tại Mỹ.

Nguồn phát thải đến từ nhiều nơi: xe cộ, nhà máy điện, nông nghiệp, nhà máy lọc dầu… Những hạt bụi siêu nhỏ PM2.5 có thể len sâu vào phổi và đi vào máu. Ozone tầng thấp là thành phần chính gây khói mù đô thị, tác động nặng lên hệ hô hấp.

Vì thế, việc “bỏ công cụ định giá” làm dấy lên lo sợ rằng cán cân chính sách sẽ nghiêng sang phía nới lỏng.

Giới khoa học lo ngại: bỏ “định giá lợi ích” có thể mở đường cho phát thải tăng
Một số chuyên gia môi trường cho rằng hệ quả “dễ xảy ra nhất” là phát thải tăng lên, vì khi không còn con số đô-la đại diện cho mạng sống và bệnh tật tránh được, các phân tích chi phí – lợi ích có thể trở nên “mù” trước phần lợi ích lớn nhất của kiểm soát ô nhiễm.

Họ nhìn động thái này như một cách “rút mất công cụ” vốn hữu ích để đánh giá tác động của quy định cũ và mới — và như một nỗ lực “xếp bài” theo hướng có lợi cho việc xả nhiều hơn.

Điểm khiến nhiều người bất bình không chỉ nằm ở nội dung, mà ở quy trình: các chuyên gia nói rằng thay đổi kiểu này thường đi kèm phân tích chi phí – lợi ích và giai đoạn lấy ý kiến công chúng, nhưng bước công khai ấy bị “đi tắt”.

Tranh luận không mới: ngành công nghiệp từng muốn “bảng tính”, nay lại cắt bớt phần lợi ích
Có ý kiến nhắc lại một nghịch lý lịch sử: thập niên 1980, thời Reagan, chính giới và giới công nghiệp từng thúc đẩy việc đưa phân tích lợi ích – chi phí vào quy định. Giờ đây, khi công cụ ấy đã thành “nếp” hàng chục năm, việc bỏ phần quy tiền cho lợi ích sức khỏe lại làm nhiều người cảm giác như đang tháo bớt một chiếc thắng.

Các tổ chức môi trường cho rằng việc gắn lợi ích sức khỏe với giá trị kinh tế là phần “nghiêm ngặt” của phân tích mà EPA dùng nhiều thập kỷ để cân đo lợi – hại, hỗ trợ quyết định về chất lượng không khí.

Một nhà khoa học nhận xét: thay vì cố giảm bất định bằng nghiên cứu tốt hơn, EPA lại lấy bất định làm lý do để bỏ cách tiếp cận.

Bằng chứng y khoa ngày càng dày: PM2.5 liên quan tim mạch, hen suyễn, thậm chí cân nặng sơ sinh và trầm cảm
Giới chuyên môn nhấn mạnh rằng mối liên hệ giữa ô nhiễm không khí và sức khỏe không phải “suy đoán mơ hồ”. Họ nói có bằng chứng mạnh cho thấy ô nhiễm dẫn tới các hậu quả như cơn hen suyễn, bệnh tim, và nhiều vấn đề nghiêm trọng khác.

Thậm chí, các nghiên cứu y khoa công bố cuối năm 2025 còn liên hệ phơi nhiễm PM2.5 với cân nặng sơ sinh thấp và tăng nguy cơ trầm cảm.

Một luật sư cao cấp của một tổ chức môi trường gọi quy định mới là hành động “liều lĩnh”, vì “từ chối đặt bất kỳ giá trị nào” lên việc bảo vệ sức khỏe của hàng triệu người Mỹ trong khi khoa học y tế đã chất thành “núi” về tác hại của loại ô nhiễm này.

Ai chịu thiệt nhiều nhất? Cộng đồng nghèo và thiểu số
Một nỗi lo lớn khác là bất bình đẳng môi trường. Nhiều chuyên gia chỉ ra: cộng đồng thu nhập thấp và thiểu số thường sống gần đường cao tốc, nhà máy, khu công nghiệp hơn — nên mức phơi nhiễm ô nhiễm cao hơn, kéo theo tỷ lệ bệnh tật cao hơn.

Khi các tiêu chuẩn bị nới lỏng hoặc động lực siết chặt bị suy yếu, những nhóm dân cư này có nguy cơ hứng chịu hậu quả trước tiên.

Không khí sạch từng cứu mạng: kiểm soát phát thải là “một trong những khoản đầu tư y tế hiệu quả nhất”
Các chuyên gia nhắc lại một thành quả ít người để ý: nhiều thập kỷ qua, mức ô nhiễm đã giảm đáng kể nhờ các tiêu chuẩn phát thải nghiêm ngặt. Kết quả là người dân ít bị nhồi máu cơ tim, ít mắc bệnh phổi, và giảm nguy cơ nhiều bệnh liên quan.

Theo họ, cải thiện chất lượng không khí là một trong những cách hiệu quả nhất về chi phí để tăng sức khỏe cộng đồng và cứu mạng trên quy mô quốc gia.