- Dù đă ở cái tuổi 98, nhưng dáng người vẫn rất rắn chắc và c̣n rất minh mẫn, trong câu chuyện kể về cuộc đời ḿnh cho chúng tôi nghe, rằng thời trai trẻ ông đă từng tung hoành trên những tuyến đường giao thương với những kỷ niệm oai hùng. Ông là thủy thủ ghe bầu cuối cùng hiện vẫn c̣n sống ở xứ Quảng này.
Sức khỏe phi thường
Ông già Lâu tên thật là Đỗ Tấn (sinh năm 1914 ở phường Củi, thôn Trà Đỏa, xă B́nh Đào, huyện Thăng B́nh, Quảng Nam). Gần trọn cuộc đời ông đă sống trên sóng nước trùng khơi. Giờ về già, ông sống một ḿnh, đi về lặng lẽ.
Chúng tôi men theo con đường hướng xuống biển để t́m đến huyền thoại ghe bầu một thời này trong một buổi sáng mùa đông. Chẳng mấy khó khăn v́ người dân xă B́nh Đào ai cũng biết đến ông, họ tận t́nh chỉ đường đến tận nhà ông dưới những gốc cây xoài và vùng cát trắng mênh mông.
Chúng tôi vào nhà, căn nhà trống tuềnh toàng không có một vật dụng ǵ đáng giá, có chăng chỉ là những sợi dây thừng, sợi chăo lớn chỉ chuyên dùng cho những đội thương thuyền thủa trước. Ông giờ đang sống một ḿnh trong căn nhà nhỏ, nơi mà sau này khi ông khuất núi sẽ thành nhà thờ tộc Đỗ.
Khi chúng tôi cất tiếng gọi, ông mới lụi cụi từ trong bếp chui ra, dáng điệu vẫn rất nhanh nhẹn dù đă ở cái tuổi cận kề một trăm.
Sau màn chào hỏi rất hồ hởi với chất giọng đặc biệt của người miền biển xứ Quảng, ông bắt đầu kể cho chúng tôi nghe về cuộc đời nhiều thăng trầm để làm nên huyền thoại ghe bầu của ḿnh đă nổi danh khắp trong nam ngoài bắc cách đây nửa thế kỷ…
Những câu chuyện của ông Tấn thời trai trẻ đến nay vẫn được người phường ghe truyền tai nhau với những việc làm khiến ai cũng nể phục.
Già Lâu (Đỗ Tấn) trong căn nhà nhỏ của ḿnh.
Họ coi ông là “hậu duệ của Thánh Gióng”, bởi sức mạnh kỳ lạ và bản lĩnh, sẵn sàng bất chấp nguy hiểm cứu người khi gặp nạn. Chuyện ông đánh 9 tên lính Pháp thường uy hiếp phụ nữ trong làng trở thành huyền thoại ở vùng đất này.
Dạo đó, lính Pháp thường ngang tàng bắt phụ nữ cởi hết quần áo cho chúng chụp h́nh rồi gửi về nước rêu rao rằng: “Việt Nam khổ lắm, phụ nữ không có áo quần mặc, phải ở truồng”.
Một người bạn già của ông kể: “Bữa ấy gần trưa, một đám lính Pháp có 9 tên, súng đạn đeo đầy người và một tên thông dịch lăm le kéo ra ruộng, bắt tất cả phụ nữ đang cấy lên bờ cởi quần cho chúng chụp ảnh.
Đang ngồi nhổ mạ, nghe tin, ông Tấn chạy ra cản lại. Chúng chĩa súng định bắn, ông nói với thông dịch rằng “Đừng ăn hiếp, làm nhục phụ nữ, họ chẳng có chi trong tay, c̣n các ông súng đạn đầy người, giỏi th́ đánh tay không với tui. Nếu đánh thắng tui th́ các quan thích làm chi th́ làm, nhưng không được dùng súng”.
Tưởng dễ ăn, chúng đồng ư đánh tay không với ông, người làng kéo nhau ra xem. Cả bọn bị ông quăng hết xuống ruộng, rồi lom khom ḅ dậy mà xấu hổ rồi lúp cúp ra về. Kể từ đó phụ nữ làng này mới được yên thân”.
Ông già Lâu cười sảng khoái khi nhắc lại những chuyện từ hồi nảo, hồi nào. Và trong câu chuyện ông kể, c̣n có rất nhiều điều mà ai nghe cũng thấy ly kỳ và hấp dẫn như một cuốn phim quay chậm...
Ông Lâu kể rằng, thủa trước, cách đây mấy mươi năm, đội ghe bầu xứ Quảng đă tung hoành khắp trong Nam ngoài Bắc. Ở Quảng Nam, nói đến ghe bầu phải kể đến ghe bầu Bàn Thạch (Tam Kỳ), sau đó là Hồng Triều (Duy Xuyên). Bến sông Bàn Thạch sâu, ghe thuyền có trọng tải lớn dễ dàng cập bến.
Hơn thế nữa, sát bên sông là chợ Bàn Thạch, với vị trí địa lư thuận lợi đă trở thành chợ lớn của Quảng Nam (nay thuộc trung tâm TP Tam Kỳ), thu hút rất đông khách buôn nội, ngoại tỉnh. Ghe bầu xứ Quảng xưa tung hoành khắp trong Nam ngoài Bắc, nhưng phần đông là buôn bán phía Nam.
Mỗi năm các chủ ghe bầu lại trực chỉ “hành phương Nam” một chuyến, kéo dài đến bảy, tám tháng. Thường th́ ghe bắt đầu xuất phát từ tháng 11 âm lịch và đến tháng 7 sang năm mới trở lại Quảng Nam. Về thời gian đi, từ đây vào Phan Rí, Phan Thiết hay Sài G̣n nhanh hay chậm c̣n tuỳ thuộc vào thời tiết.
Theo ông già Lâu ước tính, ghe bầu từ đây vào Phan Rí nhanh nhất 10 ngày. C̣n chậm hơn có khi cả tháng trời. Người có chức danh lái ghe ở ghe bầu không phải là người trực tiếp cầm lái chạy ghe, mà nhiệm vụ ấy là của ông chủ ghe bầu, ngoài ra ông chủ c̣n phải giữ rương tiền bạc, ch́a khoá và quyết định trong các việc mua bán ăn hàng, trả hàng.
Lái phụ mới là tài công, cầm lái chạy ghe, điều động giàn bạn, định liệu việc đi đứng, neo, ghé, núp của ghe và do vậy họ thuộc ḷng từng địa danh trên bờ, dưới nước, biết chỗ nông sâu, chỗ neo được hay không, để tránh rạn đá, san hô, vùng có gió ḷ, gió giật…
Đây là người thuộc nhiều nhất bài vè các lái trên biển. Vận chuyển bằng ghe bầu gặp bao nhiêu nguy hiểm, nên vào thời ấy th́ không ǵ hơn là người lái phụ phải lăo luyện và có kinh nghiệm xem hiện tượng đoán thời tiết, giông gió, không có một loại phương tiện dự báo nào như bây giờ.
Ghe bầu ngày trước là biểu trưng cho một cơ ngơi, một tài sản to lớn của những nhà giàu có ven cửa biển, chứ đem so với ghe thuyền đánh cá b́nh thường ngày nay th́ cũng chẳng ra sao.
Hơn 43 năm làm thủy thủ ghe bầu, dọc ngang mọi miền đất nước, với bao nhiêu kỷ niệm, ông Tấn c̣n nhớ như in. Tham gia ghe bầu lúc 15 tuổi, làm nghề bốc vác ở bến Hội An. Thấy ông vác khỏe, làm tốt, ông Xă Cam (ở Cẩm Nam, Hội An bây giờ) - chủ ghe lớn nhất đoàn gọi ông đến cùng đi ghe bỏ hàng ở tận miền Nam.
Nghề ghe bầu không phải dễ theo, đ̣i hỏi có sức mạnh và bản lĩnh mới được các chủ ghe trọng dụng. Mỗi chuyến đi là cuộc hành tŕnh đầy mạo hiểm, không chỉ ngoài biển mà ngay cả trên bờ.
Một năm, ghe bầu đi được 2 chuyến, thường từ tháng Giêng đến tháng Bảy (Âm lịch) là kéo ghe lên bờ. Mỗi chuyến đi từ 2 - 3 tháng. Trong những chuyến đi này, đoàn ghe bầu Quảng Nam luôn gặp bất trắc v́ cảng Sài G̣n có nhiều băng nhóm giang hồ bảo kê thường gây khó dễ.
Chạm trán giang hồ Sài thành
Ông già Lâu kể lại lần cập cảng Sài G̣n, sau hơn 10 ngày nằm chờ, nhưng vẫn không được bốc gạo xuống ghe, bọn giang hồ cứ nâng giá từng ngày. Anh em ai cũng bức xúc định đánh một trận rồi về ghe không.
Nhưng con đường làm ăn, biết bao cuộc sống mưu sinh phải dựa vào ghe này. Ông bàn với các chủ ghe gom tiền lại t́m gặp đại ca đất cảng uống rượu. Sau khi mỗi người uống hết một tĩn (hũ nhỏ, khoảng 4 lít – Phóng Viên), ngà ngà say rồi ông mới rủ họ đấu.
Không phải đánh nhau bằng dao búa, mà đánh bằng cách đẩy gậy, đứng tấn chịu đ̣n. Nếu phía ghe bầu thua th́ chấp nhận mua gạo theo giá của đại ca. C̣n thắng th́ để ghe bầu mua theo giá chủ vựa đưa ra. Tưởng dễ ăn, bọn họ đồng ư.
Sáng hôm sau, hơn trăm người toàn là băng giang hồ kéo tới đoàn ghe bầu chứng kiến cuộc đấu. “Anh em thấy đông quá sợ khó thắng hay bị lật kèo, không giữ lời của đại ca. Tui đành chấp nhận một ḿnh đấu trận này.
Hai gốc tre c̣n nguyên rể lởm chởm như chông, đặt vào bụng đẩy với nhau, ai không chịu nổi là người đó thua. Đẩy một hồi, đại ca đất cảng chịu đ̣n chắc nịch, tui phải dùng người lắc qua, đảo lại, hồi lâu đại ca bị tui đẩy ra khỏi cai.
Nhưng vẫn chưa tâm phục, họ đ̣i đấu nữa, dùng tre gốc, băm xơ hai đầu thật sắc rồi đưa lên đẩy lại. Cú này tôi lắc bụng, đại ca xơ xác, máu me đầy người. Bọn đàn em nóng mặt v́ thua đám ghe bầu, chúng dùng dao định chém, nhưng đại ca đất cảng đă giữ lời, can ngăn”, ông già Lâu nhớ lại.
Để làm êm mọi chuyện, ông già Lâu nói chọn người khỏe nhất ra đấu, bằng cách tự ḿnh bốc bao gạo nặng 1,2 tạ đưa lên thẳng tay trong tư thế đứng tấn. Ai đứng lâu hơn người đó thắng. Thế này dễ hơn, nhưng cuối cùng họ đứng chừng 3 phút là chịu thua.
Thấy t́nh h́nh vẫn chưa yên, ông phải dùng chiêu cuối cùng là thi lặn. Biết họ giỏi đâm thuê, chém mướn, chứ lặn sâu th́ làm sao bằng ḿnh được. Thế là hai bên lại dùng tiền xu bỏ vào túi, buộc thêm ḥn đá nặng khoảng 70kg thả xuống sông sâu hơn 15 sải nước, ai lặn mang được ḥn đá, túi tiền lên th́ người đó thắng.
Để chơi đẹp, ghe của ông Lâu vớt lên thả xuống 10 lần, 10 người khác nhau lặn đều được. Thế là thắng trận. Cứ thế, những chuyến đi ghe đến đất Sài G̣n sau đó, ông Lâu luôn được đám giang hồ chiêu đăi say khướt...
Tỷ thí nơi đất vơ B́nh Định
Đấy là chuyện ở đất Sài thành, nhưng ly kỳ hơn là lần ông tỷ thí với những vơ sư đất vơ B́nh Định. Lúc ấy đoàn ghe bầu xứ Quảng cập bến B́nh Định mua muối. Cả đoàn nằm chờ hơn nửa tháng, muối không có v́ các thuyền khác ở B́nh Định cạnh tranh, độc quyền. Họ lót tiền cho các đại ca bảo kê cấm cả đoàn ghe bầu mua muối. Suốt ngày bọn họ uống rượu say rồi gây sự, đ̣i so găng đấu vơ.
Đến “đất vơ” mà đấu vơ quả là chuyện chẳng đặng đừng, nhưng không đấu th́ chỉ có đi ghe không mà về thôi. Ông bàn với anh em trong đoàn phải chấp nhận dùng chiêu cao thấp đấu với họ. Sau khi giao kèo với đại ca bến tàu, mỗi bên đưa ra ba thế để đấu.
Được đoàn vơ sư B́nh Định chấp nhận thách đấu, họ lập đài, cờ trống rùm beng. Lúc lên đài, ông cố trụ vững để thủ thế tấn công của đối thủ, khi họ ra đ̣n th́ ông chỉ biết cố mà gạt được cái nào hay cái đó. Nhiều chủ ghe xứ Quảng ai cũng thấp thỏm, nếu thua coi như về tay không.
Đến lượt của ông tung thế độc như đă giao kèo, khi đó ông dùng chảo gang, đổ đầy muối vào rang rồi đổ lên sàn đài, đấu bằng chân không, khi nào muối hết nóng là xong thời gian đấu.
“Chiêu này vừa tung ra, đối thủ không ai chịu nổi, từng người bước vào nhưng mới ướm chân là bị cháy bỏng. C̣n chân bọn tui gánh gồng chai sần hết nên không hề chi, chiêu này dân ghe bầu ai cũng dùng được.
Chiến thắng vang dội, các chủ ghe bầu thưởng thêm cho anh em bọn tui mỗi người 12 đồng. Từ đó, họ mời tất cả anh em ghe bầu về G̣ Bồi (nay thuộc thôn Tùng Giang, xă Phước Ḥa, huyện Tuy Phước, B́nh Định) lập lễ kết nghĩa huynh đệ.
Chuyện buôn bán v́ vậy mà ngày càng thuận tiện, không ai dám gây sự khi nghe danh dân ghe bầu xứ Quảng”, ông già Lâu cười khoái chí kể lại gốc tích sự việc đó...
Sau này, trong thời kháng chiến chống Mỹ, ông tham gia vào đội du kích chiến đấu giữ làng, được nhận huy chương. Bây giờ, ở cái tuổi “đèn treo trước gió” ấy, hiếm có người nào khỏe mạnh, rắn chắc và minh mẫn như ông.
Vẫn bổ củi, đào gốc tre như trai trẻ và vác cả bao xi măng gọn không, mọi việc trong nhà tự tay ông làm, không cần con cháu giúp đỡ…
Mặc dù thời gian đă đi qua rất lâu, và bây giờ cũng chẳng c̣n ai đi ghe bầu nữa, ghe bầu đă nhiều thập niên vắng bóng dọc theo bờ biển miền Trung và giới trẻ cũng không thể h́nh dung, tưởng tượng chiếc ghe bầu có ba cạnh buồm hiên ngang lướt gió như thế nào.
Nhưng trong kư ức của người thủy thủ già cuối cùng của xứ này, những người từng đi ghe bầu chính là kỳ binh xuất sắc, đương đầu mọi khó khăn để sinh tồn.
Hữu Cường
theo PNTD
Kí ức của thủy thủ ghe bầu hạ 9 lính Pháp
