Sự đầu hàng của PKK và số phận dân tộc Kurd ở Trung Đông

[Romano]

Tháng 7/2025, lực lượng nổi dậy Đảng Công nhân người Kurd (PKK) đã hạ vũ khí sau 4 thập kỷ chiến tranh. Đây là một diễn biến lớn liên quan đến phong trào PKK ở cả Thổ Nhĩ Kỳ và Iraq cùng một số nơi khác, cũng như an ninh của “chảo lửa” Trung Đông.
Dưới chân một ngọn núi miền Bắc Iraq, 30 chiến binh thuộc Đảng Công nhân người Kurd (PKK) quăng súng tiểu liên vào một đống lửa. Một nửa trong số họ là phụ nữ. Cảnh tượng diễn ra tại lối vào một hang đá gần thị trấn Dukan, cách Sulaymaniyah khoảng 60km.Đứng cạnh đó là đại diện của giới chức người Kurd, Iraq và Thổ Nhĩ Kỳ. Một viên chỉ huy của PKK đọc to tuyên bố bằng tiếng Thổ Nhĩ Kỳ, sau đó một người khác đọc lại nội dung đó bằng tiếng Kurd. Đứng trước cử tọa, viên chỉ huy tuyên bố: “Chúng tôi tình nguyện tiêu hủy vũ khí trước sự hiện diện của các ngài, như là biểu hiện của thiện chí và quyết tâm”. Camera ghi lại khoảnh khắc đó: Lửa bùng cháy trên tảng đá, “nuốt chửng” những thứ vũ khí từng là biểu tượng cho đấu tranh vũ trang của người Kurd.

Với động thái đó, PKK bắt đầu thực hiện kế hoạch giải giáp - một thay đổi căn bản đối với tổ chức này. Trước đây, trong hơn 4 thập kỷ, PKK đã tiến hành chiến dịch bạo lực nhằm giành độc lập cho người Kurd. Giai đoạn đó, Thổ Nhĩ Kỳ và phương Tây coi PKK là một trong những tổ chức “khủng bố” ngoan cường nhất.

Quá trình “kết thúc” bắt đầu thế nào?
Động lực chính thức cho việc chấm dứt đấu tranh vũ trang bắt đầu vào cuối tháng 2/2025. Thông cáo của sáng lập viên PKK Abdullah Ocalan, được đọc to từ nhà tù trên đảo Imrali, kêu gọi những người ủng hộ họ từ bỏ “giai đoạn quân sự” và đón nhận “trách nhiệm lịch sử” về khởi động tiến trình hòa bình. Vào ngày 27/2, Ocalan đề xuất PKK giải tán cơ cấu quân sự, hối thúc tất cả các đơn vị vũ trang hạ vũ khí và triệu tập một đại hội vạch ra lộ trình hòa nhập vào xã hội và đời sống chính trị Thổ Nhĩ Kỳ. Vài ngày sau đó, vào ngày 1/3, PKK chính thức công bố kết thúc đấu tranh vũ trang.

Đối với một phong trào nổi tiếng về tinh thần kháng chiến như PKK, đây là bước ngoặt lớn. Lần đầu tiên, các thủ lĩnh PKK thừa nhận rằng kháng cự bằng vũ trang không chỉ vô hiệu mà còn gây tổn hại cho khát vọng Kurd rộng lớn hơn. Lần đầu tiên, cánh chính trị của tổ chức này gửi tín hiệu sẵn sàng trải qua quá trình chuyển đổi thể chế. Hoạt động triển khai này bắt đầu vào ngày 11/7/2025 - ngày diễn ra nghi lễ bên hang đá gần Dukan. Nghi lễ đó khởi đầu cho quá trình rộng lớn hơn, tiến hành trên nhiều vùng lãnh thổ và hàng chục đơn vị chiến đấu.Việc giải giáp bắt đầu đồng thời ở đông nam Thổ Nhĩ Kỳ, khu vực miền núi phía Bắc Iraq và cả một số vùng thuộc đông nam Syria, nơi các đội hình liên kết với PKK hoạt động. Theo CNN tiếng Thổ, khoảng 200 chiến binh trên đất Thổ Nhĩ Kỳ tham gia vào giai đoạn đầu. Kho vũ khí của họ gồm chủ yếu súng cối và đạn dược trước đây do các đồng minh phương Tây cung cấp trong chiến dịch chống tổ chức khủng bố cực đoan “Nhà nước Hồi giáo” tự xưng IS. Trong các cuộc kiểm tra, người ta không ghi nhận có vũ khí hạng nặng nào, từ xe tăng, rocket đến vũ khí phòng không.

Nhà chức trách Thổ Nhĩ Kỳ ước tính rằng sẽ có tổng cộng khoảng 2.000 chiến binh tham gia vào việc phi quân sự hóa này. Các nhóm vũ trang của PKK đang hạ khí giới theo các lô từ 40 đến 50 để tạo thuận lợi cho hoạt động hậu cần và giám sát. Các điểm giao nộp đã được lập trên khắp lãnh thổ Thổ Nhĩ Kỳ, khu vực người Kurd ở Iraq và vùng biên giới giữa tỉnh Hasakah của Thổ Nhĩ Kỳ và tỉnh Sirnak của Thổ Nhĩ Kỳ. Tổ chức Tình báo quốc gia Thổ Nhĩ Kỳ (MIT) điều phối quá trình này. Theo tờ báo Yeni Safak, MIT đang giám sát hoạt động này 24/7. Các pha tiếp theo chưa được công bố. Vũ khí sẽ được giao nộp trong những khu vực khép kín dưới sự giám sát của cơ quan an ninh và giới chức địa phương.

Các thủ lĩnh cấp cao của PKK (khoảng 250 người) sẽ không được phép ở gần biên giới Thổ Nhĩ Kỳ, Iraq hoặc Syria. Họ sẽ được đưa tới các nước thứ 3 theo quy tắc phân tán nghiêm ngặt nhằm tránh hình thành những trung tâm chỉ huy mới. Các quan chức Thổ Nhĩ Kỳ dự kiến quá trình này sẽ hoàn thành trước tháng 10/2025. Trong khi đó, những phái chính đóng ở Syria như Lực lượng Dân chủ Syria (SDF) và YPG vẫn ở bên ngoài khung giải giáp hiện nay. Vị thế của họ trong quá trình rộng hơn nữa vẫn chưa được giải quyết, do yếu tố địa lý cũng như sự phức tạp về địa chính trị xung quanh xung đột Syria.

Người Kurd và số phận đặc biệt của họ
Dân tộc Kurd là một trong những tộc người thiểu số không có Tổ quốc lớn nhất trên thế giới, với dân số dao động từ 30 - 35 triệu người. Họ nói những ngôn ngữ nhánh Kurd thuộc họ ngôn ngữ Iran. Quê hương lịch sử của dân tộc này trải dài qua các vùng núi biên giới của Thổ Nhĩ Kỳ, Iran, Iraq và Syria. Khu vực khác biệt về văn hóa và địa lý này thường được gọi là vùng Kurdistan.

Thổ Nhĩ Kỳ là nơi có cộng đồng người Kurd lớn nhất - ước tính 15 - 20 triệu người, chiếm khoảng 18 - 20% tổng dân số của Thổ Nhĩ Kỳ. Do vậy, vấn đề Kurd là nhân tố chiến lược trong chính trị nội bộ Thổ Nhĩ Kỳ và an ninh khu vực.

Thủ phủ không chính thức của Kurdistan Thổ Nhĩ Kỳ là Diyarbakır - một thành phố lớn ở đông nam Anatolia, nơi đóng vai trò là một trung tâm văn hóa và chính trị. Ngoài Thổ Nhĩ Kỳ, các cộng đồng người Kurd còn sống ở miền Bắc Iraq (nơi có một khu tự trị người Kurd được quốc tế công nhận) và các tỉnh miền Tây Iraq, đặc biệt là ở tỉnh Kurdistan. Họ cũng sống ở đông bắc Syria, nơi người Kurd đóng vai trò trung tâm trong chính quyền địa phương. Ngoài ra, người Kurd còn sinh sống ở châu Âu (đặc biệt là Đức) và vùng Nam Kavkaz.Trong nhiều thập kỷ, các thế lực bên ngoài, từ Mỹ đến Israel, đã khai thác vấn đề Kurd để đối phó với chính phủ các nước Thổ Nhĩ Kỳ, Syria, Iraq và Iran. Tuy nhiên, những nỗ lực đó gặp một trở ngại lớn, đó là người Kurd không tạo thành một lực lượng chính trị thống nhất. Các cộng đồng Kurd khác nhau về mức độ hội nhập vào các thể chế nhà nước cũng như trong cách họ nhìn nhận chủ nghĩa ly khai. Tại Iraq, Iran và Thổ Nhĩ Kỳ, nhiều thành phần tinh hoa của người Kurd nắm giữ những vị trí nổi bật trong chính phủ, doanh nghiệp và sinh hoạt công cộng - họ thường phản đối chủ nghĩa dân tộc triệt để.

Chủ nghĩa dân tộc Kurd thường được phương Tây dùng làm lá bài để tác động đến Thổ Nhĩ Kỳ, Iraq và Syria và gần đây là với cả Iran. Tuy nhiên, phương Tây cũng chia rẽ trong cách tiếp cận với phong trào dân tộc Kurd. Phe Dân chủ tại Mỹ muốn dùng phong trào này để gây sức ép với Thổ Nhĩ Kỳ. Còn phe Cộng hòa của Mỹ lại muốn đi theo đường lối thực dụng hơn, ưu tiên quan hệ với Thổ Nhĩ Kỳ.

Bối cảnh chính trị đó giải thích vì sao Thổ Nhĩ Kỳ đẩy mạnh ngoại giao Kurd trong năm 2025, khi sự quan tâm của Mỹ dành cho các phái Kurd cấp tiến đã suy giảm, còn hợp tác chiến lược giữa Mỹ và Thổ Nhĩ Kỳ lại trở nên sâu đậm. Đáng chú ý trong xu hướng hòa đàm hiện nay là Ngoại trưởng Thổ Nhĩ Kỳ Hakan Fidan - một cựu quan chức tình báo, một nhà ngoại giao kỳ cựu nhưng đồng thời cũng là một người tộc Kurd. Việc ông Fidan được bổ nhiệm vào vị trí này cho thấy Thổ Nhĩ Kỳ sẵn sàng cho tương tác hòa bình với người Kurd.